Niektóre z różnic obserwowanych w dzisiejszej Europie mają swe korzenie już w starożytności (różny zakres wpływu antycznej kultury śródziemnomorskiej na różne tereny), inne w późniejszych epokach (tzw. dualizm rozwoju ekonomicznego Europy w epoce nowożytnej), zaś cześć -w okresie powojennym. Bardzo istotnym czynnikiem wpływającym na rozwój cywilizacyjny różnych krajów europejskich w ostatnim półwieczu była bowiem przynależność bądź to do krajów Europy Zachodniej (tzw. kapitalistycznych), bądź do bloku komunistycznego. W rezultacie tego niektóre kraje dokonały w tym okresie istotnego skoku cywilizacyjnego (kraje skandynawskie, Hiszpania, Grecja), inne zaś przeszły znaczący regres (Czechy, Węgry, kraje bałtyckie). Dziś bardzo widocznym śladem wspomnianego podziału Europy jest wysokość dochodu narodowego przypadającego na jednego mieszkańca. W żadnym z krajów wschodnioeuropejskich wskaźnik ten nie dorównuje poziomowi państw Europy Zachodniej.